Standpunten

De huidige samenleving doet een (nieuw) beroep op geworteld zijn, op roots. Op de grote vragen van het leven - geluk, verdriet, lijden - lijkt de huidige samenleving geen antwoord meer te hebben. Een katholieke school kan door het vormen van een gemeenschap, in het uitdragen van normen en waarden, het delen van een sociale verantwoordelijkheid, aandacht voor het ‘hogere’ daadwerkelijk bijdragen aan het bieden van nieuwe zekerheden en houvast geven aan haar leer­lingen en personeel. Opnieuw kijken naar wat oude vormingsidealen, zo mooi uitgedrukt in het begrip Bildung of die idealen voortkomen uit onderwijs gedreven door confessie kunnen bieden.

Een goede beheersing van de basisvaardigheden taal en rekenen is cruciaal, de sociaal georganiseerde kennisgebieden en menselijke vraagstukken, problemen en oplossingen. Onderwijs is een wonderlijke mix van dit alles zonder direct prioriteiten te kunnen geven, immers die zijn per leerling verschillend. Elke school heeft een brede maatschappelijke opdracht. Is de school niet de maatschappij in het klein, waar de maatschappelijke omgangsvormen geoefend worden? Personeel leeft het leven voor, en samen met de leerlingen betekent dat ook samen leven, samen een gemeenschap vormen. Voor een katholieke school heeft deze omgangsvorm ook direct te maken met de identiteit. Iemands (religieuze) identiteit hangt af van en tot ontwikkeling komen in de dialogische relaties met anderen. Identiteit komt met andere woorden pas tot stand in een sociale ruimte of horizon. Het onderwijs is in haar randvoorwaarden de laatste vijftien jaar aanzienlijk veranderd: bekostiging (lumpsum), decentralisatie huisvestiging, decentralisatie arbeidsvoorwaarden, schaalvergroting en de verplichte professionalisering van bestuurders en managers. De overheid is deze autonomie gaan beantwoorden met sturen op presta­ties, toegevoegde waarde, prestatie-indicatoren, governance, benchmarking, etc. Terwijl elk bestuur overtuigd is van transparantie van beleid, sturen op prestaties en passende verantwoording botst deze interne motivatie met een eenzijdige kijk op het nut dat de overheid wil zien (de smalle visie op het nut van onderwijs) en de eenzijdige controle die ze als gevolg hiervan uitvoeren. De vertroebeling van het zicht op het totale nut in kennisoverdracht en vorming (de brede visie op het nut van onderwijs) noodzaakt tot het helder maken van eigen motivatie in de school en van bestuur meer dan noodzakelijk. 

Onze pluriforme samenleving, onze snel veranderende wereld stelt steeds nieuwe eisen aan het onderwijs. Na de tweede wereldoorlog ontstond een grote behoefte aan duidelijkheid en maakbaar­heid. Geen idealen of ongrijpbare zaken mochten nog de wederopbouw verstoren. Deze maakbare samenleving met gelijke behandeling als richtsnoer heeft geleid tot een toenemende sturing en gelijkschakeling vanuit de centrale overheid. Nivellering is niet alleen een item gebleken beperkt tot de jaren zeventig politiek als een strijd van polarisatie tussen rechts en links, maar is ook kenmerk geworden van het gehele onderwijs. Toen in de eerste jaren van deze eeuw scholen steeds meer autonomie kregen voor zelfsturing is de overheid haar controle aan de voorkant gaan over­hevelen naar inspectietoezicht of controle op resultaten aan ‘de achterkant’ van het onderwijs­proces en is de overheid regels strenger gaan toepassen (minimumleerresultaten, centrale toetsing en meting van leerresultaten naar toegevoegde waarden). Ondanks de nieuwe aanpak is de overheid geenszins in staat gebleken sturing te geven aan een onderwijs. Het onderwijs dat moet anticiperen op nieuwe eisen die de maatschappij stelt aan menswording en functioneren in de huidige samen­leving. De maakbare samenleving via centrale doelstellingen aansturen is daarmee definitief voorbij. Sinds 60 jaar is het onderwijs nu zelf aan bod om haar verantwoor­delijkheid volledig waar te maken. Daarvoor is een duidelijke focus op die taak noodzakelijk. Een opvatting over de eigen rol die de school inneemt voor de ontwikkeling van haar leerlingen, een opvatting die omarmd wordt door de direct betrokkenen in de school, haar bestuur en de omgeving van die school. Het is tijd voor een nieuw bewustzijn.