Nieuws

Bijna elke dag berichten de media over tekortschietende maatschappelijke instellingen, bijvoorbeeld scholen, zie de problemen bij de Amarantis Onderwijsgroep, een van onze leden. Wat in de berichtgeving over voorvallen opvalt, is een patroon: schaalgrootte die niet deugt, te veel risico, wereldvreemde bestuurders en verwaarlozing van de core business. We nemen het aan, maar het gaat hier toch vooral om gevolgen van een verhaal dat wij hebben geconstrueerd. Zo’n constructie stuurt ons.

‘De bezoldiging van managers stijgt, maar het onderwijsniveau daalt’, stelt iemand in een van de kranten. Stemmingmakerij. Wat heeft het voor zin dit rechtstreeks met elkaar in verband te brengen? We moeten ons realiseren dat de manager nodig werd toen wij besloten het onderwijs te verzakelijken. Die behoefte ontstond in de jaren tachtig toen bij ons en elders de gedachte opkwam dat de overheid zich (vanwege haar grootte) moest terugtrekken om de beheerstaken aan de instellingen over te laten. Dat verzwaarde het belang van bedrijfsmatigheid aanzienlijk. Door aftopping van rijksbudgetten (toen en nu) neemt dit toe.

Vervolgens werden de ‘ontketende’ instellingen geacht te gaan ondernemen, de ‘maatschappelijke onderneming’ kwam in zwang. Schooltjes moesten scholen worden. ROC’s zijn een goed voorbeeld. De gedachte hierachter was: voorkom jeugdwerkloosheid (een groot probleem in de jaren tachtig) met steviger beroepsonderwijs dat in goed contact staat met bedrijven in de regio, een idee uit de VS. Geen verkeerde gedachte trouwens.

Daarna groeide de behoefte aan een beoordelingskader, de benchmarks, het inspectiekader, de accreditatie in het hoger onderwijs, het consumentenonderzoek. Een logische ontwikkeling die voortvloeit uit de leerstukken van het New Public Management, de managementopvatting bij het heersende verhaal. De instellingen kregen de ruimte om prestaties te leveren die met de overheid moesten worden afgesproken. (Het kwam in de plaats van caritas, de worteling van veel instellingen. Die bestaat niet meer en is ingewisseld voor de cijfermatige legitimatie. ‘Meten is weten’ is een tijdje een gevleugelde uitdrukking geweest.)

Dat het hiermee allemaal op elkaar ging lijken, is niet zo gek. Nieuwe vrijheid en een nieuwe constructie – natuurlijk dat mensen dan bij elkaar gaan kijken. Kuddegedrag zeggen we, achteraf.

En toen kwamen de berichten over ontsporingen. Inderdaad: te hoge salarissen, te groot, onzekerheid over het ‘primaire proces’. Maar een nieuw verhaal, een nieuwe constructie is nog niet doorgedrongen. Intussen dan de roep om meer toezicht, meer wetgeving, denk aan de verplichte eindtoets in het basisonderwijs. Maar meer van het zelfde is de oplossing niet.